Küresel ekonomi son beş yılda iki farklı ama birbiriyle bağlantılı şok yaşadı. İlki pandemiydi, ikincisi ise giderek sertleşen jeopolitik gerilimler. Pandemi sonrası ortaya çıkan enflasyon dalgası uzun süre “geçici” olarak tanımlandı.

Hatırlayalım pandemi sürecinde küresel arz zincirleri kırıldı, üretim yavaşladı, lojistik maliyetleri sert şekilde yükseldi. Aynı anda genişleyici para politikalarıyla talep canlı tutuldu. Bu çift yönlü baskı, enflasyonu hızla yukarı taşıdı. Ancak asıl kritik kırılma pandemi sonrasında yaşandı. Arz tarafı büyük ölçüde toparlandı, lojistik maliyetleri geriledi, talep normalleşti. Buna rağmen fiyatlar geri gelmedi. Çünkü piyasa davranışı değişmişti.

Şirketler maliyet artışlarını fiyatlara yansıttı ama geri çekmedi. Ücretler yukarı yönlü kalıcı şekilde güncellendi. Tedarik zincirleri artık “ucuz” değil “güvenli” olacak şekilde yeniden kuruldu. Risk primi maliyetlerin içine yerleşti. Sonuçta enflasyon nominal olarak düştü evet ama eski seviyesine inmeyerek ekonominin yeni dengesini ve içindeki tüm aktörleri buna alıştırdı.

Bugün ABD–İran-İsrail hattında yaşanan savaş; çocukların bile hiçbir savaş hukukunda yer almayacak şeklinde gayri vicdani ve hukuki olarak ilerlerken sadece icra edildiği coğrafyanın değil tüm Dünyanın ekonomisini sarsacak nitelikte ve tıpkı pandemi gibi henüz tozu dumanı kalkmadan yakın zamanda kıyılarımıza vuracak gibi gözüküyor.

İki krizin bu benzerliği yanı sıra aralarındaki fark bu kez şokun kaynağı üzerinden okunabilir.

Pandemide sorun üretim ve lojistikti. Bu senaryoda ise doğrudan enerji arzı ve güvenliği. Enerji yalnızca bir maliyet kalemi değil; üretimden taşımacılığa, tarımdan sanayiye kadar tüm ekonomik yapının temel çarpanı. Bu nedenle enerji temelli bir şok, enflasyonu sadece yükseltmez; yeni bir maliyet tabanı oluşturur.

Bu yeni dönemde enflasyon üç katmanda kalıcılaşır. İlk katman maliyetlerdir: enerji, lojistik ve ham madde fiyatları yukarıda kalır. İkinci katman davranıştır: şirketler fiyatlarını aşağı çekmez, çalışanlar ücretlerini yukarı yönlü sabitler. Üçüncü katman ise yapısaldır: küreselleşme zayıflar, üretim coğrafyaları değişir, savunma ve kamu harcamaları artar. Bu üç katman birleştiğinde ortaya çıkan sonuç nettir: enflasyon düşer ama eski seviyesine dönmez.

Bu durumun en kritik yansıması faiz tarafında ortaya çıkar. Enflasyon kalıcı hale geldiğinde merkez bankaları faizleri hızlıca aşağı çekemez. Bu da sermaye maliyetini artırır, likiditeyi daraltır ve risk iştahını düşürür. Sermaye piyasasında sessiz ama güçlü bir kırılma yaşanır.

Girişimcilik ekosistemi bu kırılmayı en hızlı hisseden alanlardan biridir. Pandemi sonrası zaten bir filtreleme yaşanmıştı. Ancak yeni dönemde bu filtre daha sert çalışacaktır. Çünkü artık sermaye var ama pahalı, yatırımcı var ama seçici. Bu nedenle yatırımcı davranışı da değişiyor. Büyüme yerine kârlılık, hikâye yerine veri, potansiyel yerine dayanıklılık ön plana çıkıyor. Özellikle yüksek nakit yakımıyla çalışan ve ölçekle kârlılığa ulaşmayı planlayan girişimler bu ortamda ciddi baskı altında kalacak.

Türkiye gibi ekonomilerde ise bu süreç daha sert hissedilir. Enerji ithalatına bağımlılık, kur geçişkenliği ve enflasyon beklentilerinin kırılganlığı birleştiğinde küresel bir şok, yerel bir rejim değişimine dönüşür. Artık mesele enflasyonun artması değil, enflasyonun ekonominin normali haline gelmesidir.

Pandemi bize enflasyonun geri dönmeyebileceğini öğretti. Jeopolitik kırılmalar ise bunun kalıcı olabileceğini gösteriyor. Bu nedenle bugün oluşacak dip enflasyon, pandemi sonrası oluşandan daha dirençli ve daha uzun ömürlü olacaktır.

Uzun zamandır zaten tüm koşulları zorluk üzerine kurulu girişimciler için bu yeni imtihan dönemde belirleyici olan; nakit akışı, maliyet yönetimi, fiyatlama gücü ve risk adaptasyonudur.

Pandemi, krizler ve savaşlar. Her gün değişen bu sahne maalesef “gerçek”. Ve bu sahnede kazananlar, en hızlı büyüyenler değil; maliyetini yöneten, riskini hesaplayan ve dayanıklılık inşa edenler olacak.